Gdy ogląda się obrazy Józefa Pankiewicza, łatwo zauważyć, że jeden artysta potrafił przejść od realistycznych scen Warszawy do śmiałego impresjonizmu, nastrojowych nokturnów i dojrzałego koloryzmu. W tym przeglądzie porządkuję jego najważniejsze dzieła, pokazuję przemiany stylu oraz podpowiadam, na co zwracać uwagę podczas oglądania obrazów w muzeum lub reprodukcji.
Najważniejsze informacje o twórczości Pankiewicza
- Najważniejszy przełom przyniosło zetknięcie artysty z malarstwem francuskim po wyjeździe do Paryża w 1889 roku.
- „Targ na kwiaty przed kościołem La Madeleine w Paryżu” uchodzi za jeden z pierwszych polskich obrazów impresjonistycznych.
- Nokturny warszawskie, takie jak „Rynek Starego Miasta nocą” i „Dorożka w deszczu”, pokazują jego zainteresowanie światłem oraz atmosferą miasta.
- Późne pejzaże i martwe natury wyróżniają się harmonią barw, uproszczeniem formy i wpływem Cézanne’a oraz Bonnarda.
- Pankiewicz był także pedagogiem, którego praca wpłynęła na rozwój polskiego koloryzmu i kapizmu.
Twórczość, która przeszła kilka wyraźnych przemian
Józef Pankiewicz żył w latach 1866-1940 i należał do artystów, którzy bardzo szybko reagowali na przemiany europejskiego malarstwa. Kształcił się w Warszawie, a później studiował w Petersburgu. W 1889 roku wyjechał do Paryża razem z Władysławem Podkowińskim. Ten wyjazd zmienił jego sposób patrzenia na kolor, światło i samą funkcję obrazu.
Najwygodniej śledzić jego dorobek w kilku etapach. Początkowo Pankiewicz był blisko realizmu, czyli malarstwa skupionego na wiernym przedstawieniu codzienności. Później eksperymentował z impresjonizmem, tworzył miejskie nokturny, a w dojrzałym okresie coraz mocniej interesował się konstrukcją obrazu i relacjami między barwami.
| Etap twórczości | Najważniejsze cechy | Przykładowe dzieła |
|---|---|---|
| Realizm | Obserwacja życia codziennego, konkret, czytelna forma | „Wóz z sianem” |
| Impresjonizm | Rozbite plamy koloru, światło, wrażenie chwili | „Targ na kwiaty przed kościołem La Madeleine w Paryżu” |
| Nokturn | Zmrok, sztuczne światło, mokra ulica, nastrój | „Rynek Starego Miasta nocą”, „Dorożka w deszczu” |
| Dojrzały koloryzm | Harmonia barw, uproszczenie, wyważona kompozycja | Pejzaże z południa Francji, martwe natury i portrety |
Nie traktuję tych okresów jako szczelnych szuflad. Pankiewicz nie porzucał całkowicie wcześniejszych doświadczeń, lecz przetwarzał je w nowym języku. Dzięki temu jego obrazy są dobrym przykładem tego, jak artysta może rozwijać styl bez utraty własnej rozpoznawalności.
Od realizmu do impresjonizmu
„Wóz z sianem” i obserwacja codzienności
„Wóz z sianem” należy do prac, w których Pankiewicz pokazuje jeszcze silne przywiązanie do realistycznego sposobu budowania obrazu. Temat jest zwyczajny, niemal pozbawiony anegdoty, ale właśnie dzięki temu uwaga kieruje się na rytm kompozycji, światło i relację między pejzażem a sylwetką wozu.
Ten obraz dobrze pokazuje punkt wyjścia artysty. Pankiewicz nie szukał efektownej historii. Interesowała go sytuacja wizualna, którą można było przełożyć na płótno za pomocą obserwacji i precyzyjnego warsztatu. W moim odczuciu to ważne dzieło nie dlatego, że zapowiada wszystkie późniejsze eksperymenty, lecz dlatego, że pokazuje solidne podstawy jego malarstwa.
„Targ na kwiaty przed kościołem La Madeleine w Paryżu”
Obraz z 1890 roku jest jednym z najważniejszych punktów zwrotnych w polskim malarstwie końca XIX wieku. Pankiewicz przedstawił paryski targ, ale zamiast budować scenę wyłącznie przez dokładny rysunek, zaczął pracować plamą i kontrastem barwnym. Kolor nie jest tu dodatkiem do rysunku, lecz jednym z głównych narzędzi konstruowania przestrzeni.
Dzieło nie spełnia wszystkich założeń impresjonizmu, ponieważ powstało w pracowni i korzystało z modeli. Mimo to uznaje się je za jeden z pierwszych polskich obrazów wyraźnie nawiązujących do impresjonistycznego widzenia. Reakcje ówczesnej publiczności były gwałtowne, bo intensywne żółcie, fiolety i błękity mocno odbiegały od spokojniejszej palety dominującej w polskiej sztuce.
Wpływ na Pankiewicza miały między innymi obrazy Claude’a Moneta oraz kontakt z najnowszym malarstwem francuskim. Nie chodziło jednak o proste kopiowanie francuskich wzorów. Artysta próbował sprawdzić, jak te rozwiązania działają w polskich warunkach i jak można wykorzystać je do przedstawienia własnych tematów.
Nokturny pokazują inne oblicze artysty
Jednym z najbardziej charakterystycznych fragmentów twórczości Pankiewicza są nokturny, czyli obrazy przedstawiające sceny nocne lub wieczorne. W jego ujęciu noc nie oznacza po prostu braku światła. Staje się polem eksperymentu, w którym latarnie, odbicia na mokrym bruku i ciemne partie obrazu budują napięcie.
„Rynek Starego Miasta nocą”
W tym obrazie Warszawa nie jest pokazana jako historyczna dekoracja, lecz jako żywe, nieco tajemnicze miasto. Ograniczona paleta barw wzmacnia wrażenie ciszy, a światło wydobywa fragmenty architektury i ulicznego ruchu. Pankiewicz interesuje się tu przede wszystkim atmosferą miejsca, nie szczegółowym opisem każdego elementu.
Przeczytaj również: Najpiękniejsze ogrody w Polsce - Przewodnik po stylach i miejscach
„Dorożka w deszczu”
Deszcz pozwala artyście połączyć temat miejski z problemem malarskim. Mokra ulica odbija światło, rozmywa kontury i sprawia, że obserwator nie otrzymuje wszystkiego wprost. Dorożka pozostaje czytelna, ale jej otoczenie jest bardziej wrażeniem niż dokładnym zapisem rzeczywistości.
To właśnie w takich pracach najlepiej widać, że Pankiewicz nie był wyłącznie malarzem efektownego koloru. Potrafił również świadomie ograniczać paletę i budować obraz przez półtony, kontrast ciemności oraz punktowe źródła światła. Dla mnie te nokturny są jednymi z najbardziej przekonujących dzieł w jego dorobku, bo łączą nowoczesność z bardzo konkretnym doświadczeniem miejskiego wieczoru.
Pejzaże południa Francji i dojrzały koloryzm
W późniejszym okresie Pankiewicz coraz częściej malował we Francji i we Włoszech. Zainteresowały go krajobrazy południa, porty, ogrody, drzewa oliwne oraz intensywne światło. Nie próbował jednak tworzyć pocztówkowych widoków. Z czasem coraz bardziej upraszczał motyw i podporządkowywał go układowi plam barwnych.
Ważne były dla niego doświadczenia Paula Cézanne’a, który traktował pejzaż jako konstrukcję złożoną z relacji między kształtami i kolorami. Wpływ ten można dostrzec w pejzażach z Sanary, Saint-Tropez czy okolic Marsylii. Drzewa, góry i zabudowania nie są tam jedynie elementami widoku. Organizują całą powierzchnię płótna.
Dobrym przykładem jest „Pejzaż z Sanary z widokiem na góry” z 1926 roku. Obraz można oglądać nie tylko jako zapis konkretnego miejsca, lecz także jako studium równowagi między zielenią roślinności, błękitem nieba i masą gór. Takie prace pokazują, że późny Pankiewicz dążył do harmonii, a nie do gwałtownego efektu.
Jego dojrzałe malarstwo bywa określane mianem koloryzmu. W tym ujęciu kolor nie służy wyłącznie naśladowaniu rzeczywistości. To on buduje przestrzeń, nastrój i ciężar przedmiotów. Pankiewicz miał też ogromny wpływ na uczniów, którzy w okresie międzywojennym rozwinęli polską odmianę kapizmu i koloryzmu.
Portrety, martwe natury i grafika
Pejzaże i sceny miejskie przyciągają najwięcej uwagi, ale dorobek Pankiewicza obejmuje także portrety, martwe natury oraz grafikę. W portretach interesuje go nie tylko podobieństwo modela. Równie ważne są kolor ubrania, tło, gest i sposób rozłożenia akcentów.
„Portret dziewczynki w czerwonej sukience” jest dobrym przykładem tego podejścia. Intensywna czerwień przyciąga wzrok, ale nie działa w oderwaniu od reszty obrazu. Jej znaczenie wynika z zestawienia z tłem, karnacją i spokojniejszymi partiami kompozycji.
W portretach rodzinnych, takich jak „Portret pani Oderfeldowej z córką”, Pankiewicz tworzy bardziej rozbudowaną relację między postaciami. Nie wystarczy mu pokazanie dwóch osób obok siebie. Układ sylwetek, kierunek spojrzeń i różnice wieku budują subtelną narrację, choć artysta unika przesadnej teatralności.
Martwe natury pozwalały mu z kolei skupić się na samym malarskim tworzywie. Ceramika, owoce, kwiaty i tkaniny stają się pretekstem do badania faktury oraz wzajemnego oddziaływania barw. W takich pracach szczególnie łatwo zobaczyć, że temat jest podporządkowany kompozycji, a nie odwrotnie.
Pankiewicz tworzył również grafiki, między innymi akwaforty. Akwaforta to technika, w której rysunek wytrawia się kwasem na metalowej płycie, a następnie odbija na papierze. Grafika wymaga większej dyscypliny niż szybki szkic, dlatego dobrze uzupełnia obraz artysty zainteresowanego konstrukcją, linią i kontrolą warsztatu.
Jak patrzeć na dzieła Pankiewicza, żeby zobaczyć więcej
Najczęstszy błąd polega na sprowadzaniu Pankiewicza do jednego określenia, na przykład „polski impresjonista”. To skrót wygodny, ale niewystarczający. Przy oglądaniu jego prac proponuję sprawdzić trzy rzeczy.
- Źródło światła i to, jak zmienia ono kolory przedmiotów.
- Granice między formami, które w późnych obrazach bywają mniej wyraźne niż w pracach realistycznych.
- Równowagę barw, czyli sposób, w jaki jeden mocny akcent wpływa na całą kompozycję.
Warto też porównywać dzieła z różnych okresów. Zestawienie „Wozu z sianem” z późnym pejzażem południowej Francji pokazuje, jak zmieniło się podejście artysty do szczegółu. Porównanie „Targu na kwiaty” z nokturnami uświadamia natomiast, że Pankiewicz potrafił używać zarówno intensywnej, jak i niemal przygaszonej palety.
Najlepszym miejscem do konfrontowania tych etapów są kolekcje muzealne, zwłaszcza zbiory Muzeum Narodowego w Warszawie, Krakowie, Poznaniu i Wrocławiu. Reprodukcja pomaga rozpoznać temat, ale dopiero bezpośredni kontakt z płótnem pozwala ocenić fakturę farby, skalę obrazu i subtelne różnice kolorystyczne.
Co pozostaje najważniejsze w malarstwie Pankiewicza
Największą siłą Józefa Pankiewicza jest zdolność do ciągłego sprawdzania własnych środków. Raz interesuje go miejska noc, innym razem paryski tłum, portret, martwa natura albo pejzaż rozgrzany słońcem. Nie zamyka się w jednym stylu, ale każdą zmianę podporządkowuje pytaniu o to, jak obraz może działać przez kolor, światło i kompozycję.
Dlatego jego dzieła najlepiej oglądać nie jako prostą listę tytułów, lecz jako zapis artystycznej drogi. Od realizmu, przez impresjonistyczne eksperymenty i nokturny, po dojrzały koloryzm prowadzi konsekwentna praca nad widzeniem. To właśnie ona sprawia, że malarstwo Pankiewicza nadal pozostaje ważnym punktem odniesienia dla rozmowy o nowoczesnej sztuce polskiej.
